Toprak Çökerse İnsan Yola Düşer

Son yılların en çok konuşulan kelimesi: göç.

Sınırlar aşan kalabalıklar, dolup taşan şehirler, gergin tartışmalar… Hep aynı soruyu soruyoruz: “Neden geliyorlar?” Cevap olarak savaşları, siyasî krizleri, yoksulluğu sıralıyoruz. Doğru; ama eksik. Bu hikâyenin görünmeyen bir satırı var: çöken tarım.

Göçü çoğu zaman patlayan bombalarla, yıkılan şehirlerle açıklıyoruz. Oysa insanların valiz toplamasına en sessiz ama en güçlü baskıyı, kuruyan topraklar yapıyor. Dünya üzerinde kırsalda yaşayan insanların çok büyük kısmı hâlâ geçimini tarımdan sağlıyor. Tarımsal üretim durduğu anda sofradaki tabak boşalıyor, pazar pahalanıyor, çiftçi borca saplanıyor. Sonra göç başlıyor.

Ve çoğu zaman toprak kendi kendine kurumuyor; yanlış politikalar kurumaya hız veriyor.

Tarımsal göçün yoğunlaştığı bölgelerde çiftçilerin önemli bir bölümü tarımı bırakmalarının temel nedeni olarak ekonomik destek eksikliğini gösteriyor. Üreticiyi güçlendirmesi gereken kararlar; ucuz ithalat baskısı, plansız ekim, küçük çiftçiyi dışarıda bırakan destek modelleriyle tam tersini yapıyor. Sonuçta üretici, ürettikçe kazanamıyor; toprak terk ediliyor.

İşin bir de iklim boyutu var. Kuraklık, kimi zaman çatışmadan daha güçlü bir göç tetikleyicisine dönüşüyor. Bazı uluslararası raporlara göre, yalnızca iklim kaynaklı etkiler nedeniyle 2050’ye kadar on milyonlarca insanın ülke içinde yer değiştirmek zorunda kalabileceği öngörülüyor. Bugün bile iklim şoklarından etkilenen göçmenlerin büyük kısmı kırsaldan geliyor.

Tarih de bu tabloyu doğruluyor; coğrafya değişiyor ama hikâye aynı.
İrlanda’nın patates kıtlığından Afrika’nın Sahel kuşağına kadar örnek bol. Bugün Sahel’de tarımsal verim, uzun dönem ortalamasının oldukça altında seyrediyor; kuraklık, toprak erozyonu ve arazi bozulumu milyonlarca insanın geçimini tehdit ediyor. Toprak üretmeyi bırakınca insanlar da bulunduğu yerde yaşamayı bırakıyor. Somali’den Etiyopya’ya, oradan Suriye kırsalına uzanan göç dalgalarının arkasında çoğu zaman ilk tetikleyici silah değil; verim vermeyen toprak ve kötü yönetilen tarım.

Somali ve Etiyopya’da yıllardır süren kuraklıklar, koyun-keçi sürülerini, tarlaları, tohumlukları birer birer yok ediyor. İnsanlar “gitmek istedikleri” için değil, evleri ve tarlaları artık kendilerini doyurmadığı için şehirlere ya da başka ülkelere yöneliyorlar. Suriye’de 2006–2011 arasında yaşanan şiddetli kuraklık, milyonlarca kırsal nüfusu önce tarlasından, ardından da yaşadığı bölgeden kopardı; bu iç göç dalgası, siyasî ve ekonomik krizlerle birleşince büyük bir toplumsal parçalanmaya zemin hazırladı.

Kısacası, bir çiftçiyi tarlasından koparan şey çoğu zaman patlayan bir mermi değil; suskun bir kuraklık ve kulak tıkayan bir politika.

Bugün on yıl öncesine göre dünya genelinde kırsaldan kente göç eden nüfus yüz milyonlar seviyesinde artmış durumda. Bu gidişin önemli bir kısmı, “daha iyi bir hayat arayışı” gibi soyut başlıkların ötesinde, çok somut bir gerçekliğe dayanıyor:
Toprak artık eskisi gibi ürün vermiyor; maliyetler artıyor; destekler adil ve öngörülebilir değil. Çiftçi, “kalmanın maliyeti, gitmenin maliyetini geçtiği” noktada göç yoluna düşüyor.

Eğer gerçekten “Göçü nasıl durdururuz?” diye soruyorsak,
cevabı sadece sınır politikalarında arayamayız.

Sınırları güçlendirmekten önce toprağı güçlendirmeyi konuşmak zorundayız.
Suyu korumayı, iklime uyumlu ve sürdürülebilir tarım politikalarını geliştirmeyi, küçük çiftçiyi zincirin dışına itmek yerine merkeze çekmeyi tartışmalıyız. Sağlam bir sulama altyapısı, tarımsal sigorta mekanizmaları, üretim planlaması ve adil destekler; göçü engellemek için inşa edilen duvarlardan daha işe yarar olabilir.

Çünkü tarım ayakta kalırsa insan da yerinde kalır.
Toprak nefes almazsa, insan da alamaz.
Ve nefes alamayan bir ülke, yurttaşlarını tutamaz.

Kaynakça